Circulair slopen: hoe werkt het in de praktijk?

In vrijwel elk document over circulariteit duikt de R-ladder op, ook wel de Ladder van Lansink genoemd. Het is een rangorde die aangeeft hoe waardevol de bestemming van een materiaal is. Bovenaan staat voorkomen dat er überhaupt gesloopt wordt, bijvoorbeeld door een pand te renoveren in plaats van te vervangen. Daaronder staat direct hergebruik, waarbij een onderdeel zonder bewerking opnieuw wordt toegepast. Vervolgens komt repareren of opknappen, daarna recycling, waarbij materiaal wordt vermalen of omgesmolten tot grondstof voor iets nieuws. Onderaan staan verbranden en storten.

Het verschil tussen hergebruik en recycling wordt in de praktijk vaak door elkaar gehaald, terwijl er een wereld tussen zit. Een hardhouten kozijn dat u eruit haalt, opschuurt en elders opnieuw plaatst is hergebruik. Datzelfde kozijn versnipperen tot plaatmateriaal is recycling. Beton dat wordt gebroken tot granulaat voor wegfundering is ook recycling, maar wel een trede lager dan wanneer het puin opnieuw in beton verwerkt wordt. Dat laatste heet downcycling: het materiaal blijft in omloop, maar op een lager niveau en meestal voorgoed. De ladder is geen keurmerk en geen verplichting, maar wel een handig meetlatje. Zegt iemand circulair te werken, dan kunt u met de ladder in de hand vragen op welke trede het materiaal precies terechtkomt.

Het begint altijd met kijken, niet met slopen. Tijdens een inventarisatie wordt in kaart gebracht welke onderdelen aanwezig zijn, in welke staat ze verkeren en hoe ze eruit gehaald kunnen worden zonder schade. Bij grotere projecten wordt dat vastgelegd in een materialenoverzicht. Ook onderzoek naar schadelijke stoffen hoort hierbij, want asbest, lood en oude verflagen bepalen mede wat wel en niet herbruikbaar is. Daarna volgt de demontage, en die werkt van binnen naar buiten. Eerst de inbouw en installaties, dan de afwerking, vervolgens de niet-dragende onderdelen en pas als laatste de constructie.

Ondertussen wordt op locatie gescheiden, want alles wat samen in één container belandt is de facto afval geworden. In de praktijk betekent dat aparte stromen voor hout, metaal, steenachtig materiaal en restafval, en genoeg ruimte om die stromen uit elkaar te houden. Tot slot gaat het materiaal de deur uit. Een deel gaat direct naar een nieuw project, een deel naar een handelaar in gebruikte bouwmaterialen en een deel naar een verwerker. Wat overblijft wordt gebroken of verwerkt. Zo bepaalt niet alleen wat er uit een gebouw komt, maar vooral ook hoe zorgvuldig het wordt gedemonteerd en gescheiden, wat er daarna nog mee kan gebeuren.

Er zit een kant aan circulair slopen die zelden wordt benoemd en die juist bij renovaties het zwaarst weegt. Wanneer u een gebouw stap voor stap uit elkaar haalt terwijl het blijft staan, verandert de krachtsafdracht tijdens het werk. Elk onderdeel dat verdwijnt, verlegt de last naar wat er nog wel staat. Bij machinale sloop maakt dat niet uit, want daar gaat alles tegelijk tegen de grond. Bij selectieve demontage is de volgorde daarom geen detail maar een veiligheidskwestie.

Zodra er dragend werk in het spel is, hoort daar een berekening bij. Voordat een muur verdwijnt moet duidelijk zijn wat er boven hangt, hoe die last tijdelijk wordt overgenomen en wat de definitieve oplossing wordt. Het tijdelijk ondersteunen gebeurt volgens een stempelplan, waarin staat waar de stempels komen en in welke volgorde ze er weer uit mogen. De definitieve oplossing is meestal een stalen balk of een portaal, waarvan de maatvoering volgt uit de constructieberekening. Bij het verwijderen van een draagmuur is dat geen extra stap maar het uitgangspunt. Zorgvuldig demonteren en constructief veilig werken versterken elkaar. Wie rustig en gepland te werk gaat, houdt niet alleen meer materiaal heel, maar houdt ook het gebouw in balans.

Niet alles laat zich hergebruiken, en dat vooraf benoemen scheelt teleurstelling achteraf. Goed te demonteren zijn massief houten balken en vloerdelen, kozijnen en deuren, dakpannen, leien, natuursteen, staal, koper en zink, radiatoren, sanitair en metselwerk in kalkmortel. Ook los gelegde tegels en plavuizen komen er vaak heel uit. Lastig tot vrijwel onmogelijk wordt het bij alles wat verlijmd of geschuimd is. Tegels op moderne tegellijm breken bij het loshalen, gietvloeren zitten volledig vast aan de ondergrond en PUR-schuim maakt van twee losse materialen één onscheidbaar geheel. Samengestelde platen met een kunststof kern zijn niet te splitsen, chemisch verankerd staal komt zelden onbeschadigd los en hout met houtrot of oude verflagen valt af. Materiaal dat asbestverdacht of anderszins verontreinigd is gaat sowieso naar gecontroleerde verwerking en nooit naar hergebruik.

Er speelt nog iets. Voor constructieve toepassingen moet een materiaal aantoonbaar geschikt zijn, en van een oude balk zonder papieren is de kwaliteit niet zomaar vast te stellen. Zulk hout krijgt daarom meestal een niet dragende bestemming. Realistisch zijn over deze grenzen hoort bij circulair werken. Een partij die vooraf belooft dat werkelijk alles hergebruikt wordt, zegt iets wat op de bouwplaats zelden waar te maken is.